Njenoj Ekselenciji, gospođi Džudi Rajzing Rajnke, Ambasadorki Sjedinjenih Američkih Država u Crnoj Gori

Njenoj Ekselenciji, gospođi Anne Marie Maskay, Ambasadorki Republike Francuske u Crnoj Gori

Njenoj Ekselenciji, Don Meken, Ambasadorki Ujedinjenog Kraljevstva u Crnoj Gori

Njenoj Ekselenciji, gospođi Andreini Marseli, Ambasadorki Republike Italije u Crnoj Gori

Njegovoj Ekselenciji, gospodinu Peteru Feltenu, Ambasadoru Savezne Republike Njemačke u Crnoj Gori

Njegovoj Ekselenciji, gospodinu Johanu Salteru, Ambasadoru Evropske unije u Crnoj Gori

PREDMET: Apel za reagovanje povodom sistematske diskriminacije Crnogorske pravoslavne crkve i povrede vjerskih prava građana Crne Gore

Poštovane Ekselencije,

Obraćamo Vam se sa dubokom zabrinutošću zbog sistematske diskriminacije koja se sprovodi prema Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi (CPC) i njenim vjernicima, a koja predstavlja flagrantno kršenje temeljnih načela vjerskih sloboda, nediskriminacije i vladavine prava – vrijednosti koje čine osnovu evropskog puta Crne Gore i koje Vaše zemlje dosljedno promovišu i štite.

I. ČINjENIČNO STANjE I DOKAZI DISKRIMINACIJE

U Podgorici, po zadnjem Popisu iz 2023.godine ima 85,88 % pravoslavaca, od toga 54,54 % pravoslavnih Crnogoraca i 30,84% pravoslavnih Srba. S druge strana na teritoriji Podgorice Srpska pravoslavna crkva vlasnik je 4 manastira, 1 hrama i 64 crkve, koje su dominatno izgrađene u XIX vijeku za vrijeme Knjaževine Crne Gore, a gradio ih je narod i knjaz. S druge strane vjernici Crnogorske pravoslavne crkve u Glavnom gradu, u kojem živi 1/3 građana Crne Gore,  nemaju ni jedan vjerski objekat, a registovani su po istom zakonu, u isti registar, a to bi trebalo da znači ista prava i obaveze.

Samo je u slučaju Crnogorske pravoslavne crkve, jednostanim aktom vlasti, spriječeno dobijanje parcele za izgradnju vjerskog objekta. Ova dramatična disproporcija predstavlja direktno kršenje prava na slobodu vjeroispovijesti i ravnopravan tretman vjerskih zajednica, što je zagarantovano kako Ustavom Crne Gore, tako i međunarodnim konvencijama o ljudskim pravima.

Navodimo hronologiju sistematske diskriminacije:

• Februar 2019. – Crnogorska pravoslavna crkva podnijela je molbu Glavnom gradu Podgorica za dodjelu placa za izgradnju Saborne crkve, ističući da su sve druge crkve i vjerske zajednice dobile pogodne lokacije.
• 17. decembar 2020. – Skupština Glavnog grada Podgorica donijela je Odluku o prenosu prava svojine Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi na građevinskom zemljištu površine 1.938 m², namijenjenom za izgradnju vjerskog objekta procijenjene vrijednosti 658.920,00 eura.
• 18. decembar 2020. – Bez pravno održivog obrazloženja, Vlada Crne Gore donijela je Zaključak kojim stavlja van snage prethodnu saglasnost, onemogućivši realizaciju Odluke Skupštine.
• 16. maj 2022. – Crnogorska pravoslavna crkva je podnijela ponovnu inicijativu i Glavnom gradu i Vladi Crne Gore, na koju nikada nije dobila odgovor.

Nasuprot ovakvom postupanju prema Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi, druge vjerske zajednice dobijaju značajne resurse od države:

a) Islamska zajednica

• U oktobru 2022. godine, Vlada i Glavni grad Podgorica dodijelili su Islamskoj zajednici zemljište površine 30.000 m² procijenjene vrijednosti 6.900.000 € za izgradnju Islamskog centra.

b) Katolička crkva

• U julu 2025. godine, predsjednik Vlade i gradonačelnik Podgorice objavili su odluku o ustupanju građevinske parcele Katoličkoj crkvi vrijedne 7,4 miliona eura.

c) Mitropolija crnogorsko-primorska SPC

• Konstantno dobija zemljište i finansijsku podršku, uključujući:
  • Donaciju od 1.800.000 € za izgradnju vjerske gimnazije
  • Odobrenje za izgradnju 18 novih vjerskih objekata na teritoriji Glavnog grada

Vlada Crne Gore i lokalne samouprave koriste nepostojeći pravni kriterijum “tradicionalnosti” da bi isključili Crnogorsku pravoslavnu crkvu iz kruga vjerskih zajednica kojima se priznaju jednaka prava, iako Ustav Crne Gore jasno propisuje ravnopravnost svih vjerskih zajednica.

II. POVREDA MEĐUNARODNIH STANDARDA I PROPISA

Međunarodni standardi jasno prepoznaju da diskreciona prava države ne smiju biti korištena kao instrument diskriminacije. Iako država ima pravo da prema sopstvenoj procjeni dodjeljuje određene povlastice, zemljište ili resurse, ova diskreciona ovlašćenja moraju biti korištena u skladu sa principima ravnopravnosti i nediskriminacije.

Evropski sud za ljudska prava je u više presuda ustanovio da, iako država nema obavezu da dodijeli određene beneficije ili imovinu bilo kojoj vjerskoj zajednici, jednom kada odluči da to učini za neke vjerske zajednice, mora primjenjivati iste kriterijume i na druge. Diskreciono pravo ne znači i pravo na arbitrarnost ili samovolju – svaka odluka u okviru diskrecionih ovlašćenja mora biti zasnovana na objektivnim i razumnim kriterijumima i mora biti proporcionalna legitimnom cilju.

Obrazloženje uz Protokol br. 12 uz Evropsku konvenciju o ljudskim pravima eksplicitno navodi da se zabrana diskriminacije odnosi i na situacije “kada javna vlast postupa u okviru svojih diskrecionih ovlašćenja (npr. pri dodjeli određenih subvencija ili ustupanju zemljišta)”. Ovo je upravo slučaj sa parcelom koja je najprije dodijeljena, a potom uskraćena Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi.

Postupanje prema Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi krši:

1. Član 9 Evropske konvencije o ljudskim pravima – koji garantuje pravo na slobodu misli, savjesti i vjeroispovijesti, uključujući i pravo da se vjera ispoljava kako pojedinačno tako i u zajednici sa drugima, javno ili privatno, kroz obrede, propovijedi i vršenje vjerskih dužnosti. Nemogućnost pristupa vjerskim objektima zbog sistematskog onemogućavanja njihove izgradnje predstavlja direktno ograničavanje ovog prava.
2. Član 14 Evropske konvencije o ljudskim pravima – koji zabranjuje diskriminaciju u uživanju prava i sloboda predviđenih Konvencijom. U kontekstu člana 9, ovo znači da država ne smije diskriminisati vjerske zajednice u njihovom pravu da ispovijedaju vjeru.
3. Član 1 Protokola br. 12 uz Evropsku konvenciju – koji propisuje opštu zabranu diskriminacije, koja se odnosi na “svako pravo zakonom predviđeno”, čime se proširuje zaštita od diskriminacije i na ona prava koja nisu eksplicitno navedena u Konvenciji, uključujući i pravo na pravično postupanje u okviru diskrecionih ovlašćenja države.

Posebno značajna za ovaj slučaj je presuda u predmetu “Savez crkava ‘Riječ Života’ i drugi protiv Hrvatske” (predstavka br. 7798/08, presuda od 9. decembra 2010. godine). U ovoj presudi, Sud je ustanovio:

“Iako član 14 u vezi sa članom 9 Konvencije ne obavezuje države da osiguraju pravne efekte vjerskim brakovima ili da obezbijede vjersku nastavu u državnim školama, jednom kada država odluči da pruži takve privilegije određenim vjerskim zajednicama, takve privilegije spadaju u okvir člana 9, pa se zabranjuje diskriminacija u uživanju tih privilegija na osnovu vjerske pripadnosti.”

Sud je posebno naglasio: “Država koja je zaključila ugovore sa određenim vjerskim zajednicama i na taj način im dala poseban status, mora obezbijediti da kriterijumi za dobijanje tog posebnog statusa budu primijenjeni na nediskriminatoran način”.

II. ZAHTJEV ZA REAGOVANjE AMBASADA KVINTE

S obzirom na navedene činjenice i dugoročnu podršku koju Vaše zemlje pružaju procesima demokratizacije i evropeizacije Crne Gore, apelujemo da iskoristite Vaš uticaj kako biste:

1. Jasno i nedvosmisleno osudili ovakav vid diskriminacije koji predstavlja direktno kršenje temeljnih evropskih vrijednosti
2. Zatražili od Vlade Crne Gore da hitno stavi van snage Zaključak od 18.12.2020. godine i omogući prenos vlasništva nad predmetnom parcelom Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi, u skladu sa već donesenom Odlukom Skupštine Glavnog grada Podgorica
3. Insistirali da se u Prostorno-urbanističkom planu Podgorice (PUP) upiše pravo Crnogorske pravoslavne crkve na izgradnju vjerskog objekta na dodijeljenom zemljištu, kao što je to učinjeno za druge vjerske zajednice
4. Podržali inicijativu da država Crna Gora zaključi Ugovor o regulisanju međusobnih prava i obaveza sa Crnogorskom pravoslavnom crkvom, po ugledu na slične ugovore koji su već zaključeni sa drugim vjerskim zajednicama, čime bi se institucionalno uredili odnosi i otklonila mogućnost dalje diskriminacije
5. Pratili implementaciju principa ravnopravnosti vjerskih zajednica kao jedan od važnih parametara u procesu evropskih integracija Crne Gore, kako bi i vjernici Crnogorske pravoslavne crkve dobili neophodne resurse za ostvarivanje vjerskih sloboda

Podsjećajući da borba za vjerske slobode i ravnopravnost vjerskih zajednica predstavlja suštinski aspekt izgradnje demokratskog društva i vladavine prava, vrijednosti koje Vaše zemlje kontinuirano promovišu, zahtjevamo konkretnu aktivnost da se ovo stanje promijeni.

S poštovanjem,

Na Cetinju 30.7.2025.godine                                                               Arhiepiskop Cetinjski i

                                                                                                                     Mitropolit Crnogorski

† M I H A I L O  s.r.