Povodom Javnog poziva Ministarstva evropskih poslova od 19. novembra 2025. godine, kojim su organi, organizacije, udruženja i pojedinci pozvani da se uključe u početnu fazu pripreme revidiranog Programa pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji, objavljujemo Pismo Njegovog Visokopreosveštenstva Arhiepiskopa cetinjskog i Mitropolita crnogorskog g. g. Mihaila, u cjelosti.

***

MINISTARSTVO EVROPSKIH POSLOVA CRNE GORE

Poštovani/a,

Obraćamo Vam se povodom javnog poziva Ministarstva evropskih poslova kojim su udruženja i građani pozvani da učestvuju u pripremi revidiranog Programa pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji, sa posebnim osvrtom na pitanje ravnopravnosti vjerskih zajednica i položaj Crnogorske pravoslavne crkve, te primjenu EU Guidelines on the Promotion and Protection of Freedom of Religion or Belief , koje je Savjet Evropske unije usvojio na sjednici ministara spoljnih poslova u Luksemburgu 24. juna 2013. godine.

Iako je Crnogorska pravoslavna crkva istorijska i domicilna vjerska zajednica, njeni vjernici i građani koji je podržavaju godinama su lišeni osnovnih vjerskih i građanskih prava. Ova diskriminacija ogleda se kroz pravnu nesigurnost i neravnopravan položaj, selektivnost u postupanju i nejednak pravni i finansijski tretman, te kontinuiranu povredu evropskih vrijednosti i standarda iz Poglavlja 23.

Sveti Arhijerejski Sinod Crnogorske pravoslavne crkve na svom redovnom Lučindanskom zasjedanju, donio je Odluku o pokretanju inicijative za zaključenje Ugovora o regulisanju pitanja od zajedničkog interesa između Crnogorske pravoslavne crkve i Vlade Crne Gore. Tim povodom predsjedniku Vlade gospodinu Milojku Spajiću upućeno je zvanično pismo sa Prijedlogom teksta Ugovora, koji predviđa zaključenje ugovora u istovjetnom sadržaju kao i sa drugim vjerskim zajednicama, posebno u dijelu koji se odnosi na preambulu i potvrdu istorijskog kontinuiteta Crnogorske pravoslavne crkve, zatim na pravo korišćenja pravoslavnih hramova izgrađenih prije 1918. godine, kao i na pitanje restitucije crkvene imovine i druga pitanja od značaja za ravnopravan položaj Crnogorske pravoslavne crkve i punu afirmaciju njenih vjerskih prava i sloboda u Crnoj Gori.

Međutim, ovo nije nova inicijativa. Crnogorska pravoslavna crkva na zaključenje ugovora čeka godinama, jer je već u periodu 2022-2023. godine vodila razgovore sa predstavnicima Vlade Dritana Abazovića, koji su u više navrata obećavali da će CPC dobiti jednak tretman kao i druge vjerske zajednice i da će Ugovor biti zaključen u razumnom roku. Uprkos tim konkretnim obećanjima, više od dvije godine kasnije Ugovor nije zaključen, čime se CPC i dalje nalazi u položaju neravnopravnosti u odnosu na ostale vjerske zajednice.

Ova činjenica nedvosmisleno potvrđuje obrazac sistematske i kontinuirane institucionalne diskriminacije koji se proteže kroz više vlada, bez obzira na njihov politički predznak. Sveti Sinod očekuje da Vlada, u duhu ustavne obaveze o punoj ravnopravnosti vjerskih zajednica, pristupi ovom pitanju odgovorno i u interesu zajedničkog dobra društva.

Pravni osnov za uključivanje ovog pitanja u pregovarački okvir EU proizilazi iz više izvora. Član 17 Ugovora o funkcionisanju Evropske unije jasno garantuje dijalog Unije sa svim vjerskim zajednicama, bez obzira na to kako ih lokalni organi tretiraju. Crnogorska pravoslavna crkva ima potpuno pravo da bude uključena u ovaj dijalog. Istovremeno, iako EU mora poštovati status vjerskih zajednica prema nacionalnom zakonu, ona ne smije prihvatiti diskriminatorni tretman bilo koje vjerske zajednice. Ako država favorizuje jednu crkvu u pogledu finansiranja, obrazovanja ili dodjele građevinskih lokacija, to je u direktnoj suprotnosti sa principima slobode vjeroispovijesti i odredbama člana 17 TFEU.

Evropska konvencija o ljudskim pravima pruža dodatni pravni okvir za zaštitu prava Crnogorske pravoslavne crkve. Član 9 Konvencije garantuje slobodu vjeroispovijesti, uključujući pravo na manifestovanje vjere pojedinačno ili u zajednici s drugima, javno ili privatno, kroz bogosluženje, poučavanje, praksu i obrede. Član 14 Konvencije zabranjuje diskriminaciju u uživanju prava i sloboda garantovanih Konvencijom, dok Član 1 Protokola br. 12 uz Evropsku konvenciju propisuje opštu zabranu diskriminacije koja se odnosi na svako pravo zakonom predviđeno, čime se zaštita proširuje i na ona prava koja proizilaze iz diskrecionih ovlašćenja države. Evropski sud za ljudska prava je u nizu presuda utvrdio da različito postupanje prema vjerskim zajednicama u sličnim situacijama predstavlja diskriminaciju.

Posebno značajna za položaj Crnogorske pravoslavne crkve jeste presuda Evropskog suda za ljudska prava u predmetu Savez crkava „Riječ Života” i drugi protiv Hrvatske (predstavka br. 7798/08, presuda od 9. decembra 2010. godine). U ovoj presudi Sud je ustanovio da, iako član 14 u vezi sa članom 9 Konvencije ne obavezuje države da osiguraju pravne efekte vjerskim brakovima ili da obezbijede vjersku nastavu u državnim školama, jednom kada država odluči da pruži takve privilegije određenim vjerskim zajednicama, takve privilegije spadaju u okvir člana 9, pa se zabranjuje diskriminacija u uživanju tih privilegija na osnovu vjerske pripadnosti. Sud je posebno naglasio da država koja je zaključila ugovore sa određenim vjerskim zajednicama i na taj način im dala poseban status, mora obezbijediti da kriterijumi za dobijanje tog posebnog statusa budu primijenjeni na nediskriminatoran način. Upravo ovaj princip je prekršen u slučaju Crnogorske pravoslavne crkve – dok su druge vjerske zajednice dobile zemljište, finansijska sredstva i mogućnost izgradnje vjerskih objekata, Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi je to sistematski uskraćivano, bez objektivnog i razumnog opravdanja.

Smatramo da ravnopravan i nediskriminatoran tretman svih vjerskih zajednica predstavlja sastavni dio evropskih standarda u oblasti temeljnih prava, te da aktualni pregovarački proces pruža važnu priliku da se ovo pitanje jasno adresira u dijalogu između Evropske unije i Crne Gore. Pozivamo Evropsku uniju da, u skladu sa svojom politikom proširenja i principima vladavine prava, uključi status Crnogorske pravoslavne crkve kao eksplicitno mjerilo za zatvaranje Poglavlja 23, koje se odnosi na pravosuđe i temeljna prava, kao i Poglavlja 24, koje se odnosi na pravdu, slobodu i bezbjednost.

Uvjereni smo da postoji institucionalna, vrijednosna, zakonska i politička obaveza Evropske unije da pomogne Crnoj Gori, Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi i njenim građanima da riješe ovo pitanje. Ljubazno Vas molimo da uzmete u razmatranje dostavljeni non-paper koji se nalazi u prilogu ovog obraćanja, te da – u mjeri u kojoj je to moguće u okviru Vaših nadležnosti – uključite pitanje ravnopravnosti vjerskih zajednica, uključujući Crnogorsku pravoslavnu crkvu, u redovne izvještaje o stanju temeljnih prava i vladavine prava u Crnoj Gori, kao i u diskusije i preporuke vezane za privremena mjerila i zatvaranje poglavlja 23 i 24.

Ključna teza koju zastupamo glasi: Crna Gora ne može zatvoriti Poglavlje 23 dok Crnogorska pravoslavna crkva ne ostvari punu pravnu i institucionalnu ravnopravnost, u skladu sa Ustavom i evropskim standardima ljudskih prava.

Stojimo na raspolaganju za dodatna pojašnjenja, dostavljanje prateće dokumentacije i eventualni sastanak na kojem bismo detaljnije predstavili nalaze i preporuke iz priloženog non-papera.

S poštovanjem,

Na Cetinju 30.11.2025.godine

                                                                                                 Arhiepiskop Cetinjski i

Mitropolit Crnogorski

                                                                                                            Mihailo +