Piše: Veseljko KOPRIVICA, Monitor 3. I 2007.

Mitropolit Amfilohije i njegova raznolika logistika, prije svega u liku srpskih partija iz Crne Gore, poslije Rumije kreću na novi militantni pohod: pravac Lovćen.

Portparol Srpske narodne stranke Dobrilo Dedejić obznanio je: “Nakon postavljanja crkvice na Rumiji, nadamo se povratku kapele na Lovćen”.

“Bila bi to kruna preobražaja Crne Gore i kruna povratka Crne Gore na istinski istorijski put i na istorijski kod koji su za Crnu Goru stvorili Petrovići, Balšići, Crnojevići i Nemanjići”, zanosi se Dedejić, opijen lekcijama iz velikosrpske istorijske čitanke.

Nije nemoguće da mu se nada ostvari. Crnogorska vlast snebiva se da se umiješa u svoj posao: da zakonom štiti državu. U konkretnom slučaju odgovarajućim propisima zaustavi provokativne akcije agresivne Srpske pravoslavne crkve.

No, dok se vlast nakani da prekine cjenjaknje sa Amfilohijem o poštovanju zakona države Crne Gore da se malo podsjetimo kako je i zašto uklonjena kapela sa Lovćena i ko sve decenijama traži njen povratak na simbol slobodarske Crne Gore.

Prije tri decenije, 28. jula 1974. godine, svečano je na Lovćenu otvoren mauzolej crnogorskom pjesniku, filozofu i državniku Petru II Petroviću Njegošu, rad hrvatskog vajara Ivana Meštrovića.

Put do čina kad sa Njegošem i Lovćenom srasta granitna riječ našeg vremena nije bilo nimalo lak, podsjetio je tadašnji predsjednik Predsjedništva Socijalističke Republike Crne Gore Veljko Milatović. I sa lovćenskog vrha opomenuo:

“Da bismo Njegoša voljeli, živjeli sa njim i primali njegove poetske i moralne poruke o životu i slobodi, da bismo dograđivali i produžavali život njegovih istina, neophodno ga je vraćati autentičnosti i izvornosti, dužni smo da tumačenje njegovog djela, pjesničkog i državničkog, oslobodimo balasta romantičarske i folklorne naivnosti, pravloslavne i građanske mitomanije i dekora za jednu efemernu nacionalnu dramu i patetiku”.

Koliko se u međuvremenu u tome uspjelo tema je za kompetentne stručnjake, ali dio odgovora na to pitanje može se naći i u ovom podsjećanju na dio aktera koji su se protivili podizanju mauzoleja i onih koji su se kasnije, sve do današnjih dana, upinjali da ga sruše.

Predosjećajući skoru smrt, Njegoš je 5. oktobra 1851. godine, ostavio amanet: “Hoću da me saranite u onu crkvu na Lovćenu”.

Želja mu je ispunjena, ali 1916. godine austrogarski artiljerci ruše crkvu. O tome postoje mnogi dokumenti, a u zapisniku od 19. novembra 1920. godine, sa Svetog arhijerejskog sabora, najvišeg tijela Srpske pravoslavne crkve, koji su potpisali patrijarh srpski Dimitrije i trinaest vladika, stoji: “V. g. Mitropolit Gavrilo, izvještava, da je neprijateljska okupatorska vlast razorila Kapelu i grobnicu na Lovćenu, i iz grobnice izvadila kosti Vladike Rada i skinula ih noću na Cetinje”.

 Falsifikatori crnogorske prošlosti redovno previđaju tu činjenicu da mauzolej nije postavljen umjesto autentične kapele u koju je sahranjen Njegoš, nego na mjesto crkve koju je dao sagraditi kralj Aleksandar Karađorđević, na predlog dat upravo na pomenutom zasjedanju Arhijerejskog sabora SPC. Crkva, kao zadužbina kralja Aleksandra, o čemu svjedoči natpis na njoj, završena je u septembru 1925. godine. U nju su prenijete Njegoševe mošti, a velikoj narodnoj svečanosti prisustvovao je i Kralj Ujedinitelj, koji je toliko bio omiljen među Crnogorcima da su mu za doček bili spremili atentat.

Dvije decenije kasnije, Odbor za proslavu stogodišnjice Njegoševe smrti (1951.) odlučuje da se Njegošu podigne spomenik.

Crnogorske vlasti o tome postižu dogovor sa vajarom Ivanom Meštrovićem, koji je živio u Americi, inače autorom dva poznata spomenika u Srbiji – na Avali i Kalemegdanu. Za honorar “gruda njeguškog sira i pršut”. Meštrović prihvata ponudu. I, u septembru 1957. na Cetinje stiže Njegoševa statua teška 28 tona, dvije godine kasnije dopremljene su i dvije ogromne karijatide, započinje kopanje tunela ispod vrha Lovćena…

Uporedo sa građevinskim radovima rasplamsava se polemika, posebno tokom 1966. godine, da bi potrajala sve do sredine 1971, oko toga da li Meštrovićev mauzolej postaviti na Lovćenu ili na Cetinju, odnosno da li rušiti crkvu na Lovćenu ili je sačuvati?  Bio je to, zapravo, verbalni rat branilaca Crne Gore i svega crnogorskog protiv jakog fronta velikosrpskih intelektualaca i političara, koji su smatrali da imaju vječitu tapiju da odlučuju o svemu i svačemu što se dešava u Crnoj Gori.

Dio polemika i reagovanja sabran je u knjizi Lazara Trifunovića “Sumrak Lovćena”.

Početkom devedesetih, “Pobjeda”, tada nadaleko čuvena po raspirivanju “patriotskog novinarstva”, objavljuje izvode iz nje uz stav brojnih intelektualca iz Srbije i Crne Gore o sudbini mauzoleja, pod naslovom “Vapaj Lovćena”.

Dr Niko Martinović, direktor Bibiloteke na Cetinju, jedan je od onih koji su se izjasnili protiv podizanja mauzoleja na Lovćenu. Navijao je “za skromni zavjet Njegošev, za uvažavanje njegove želje”.

Na to je Stručni kolegijum Muzeja Cetinje direktora podsjetio na istorijsku istinu: “Današnju crkvicu i grobnicu, za koju on hoće da veže Njegošev amanet, podigao je 1925. godine kralj Aleksandar. A to znači da se on, kao i svi ovi koji sa njim dijele mišljenje, zalažu za Aleksandrovu crkvicu kao Njegošev amanet”.

Srpski akademik Ljubomir Durković Jakšić, koji se bavio i Njegoševim djelom, a poznat je po falsifikovanju istorijskih činjenica o Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi, rekao je: “Srušiti tu kapelu znači izvršiti ono delo koje nisu uspeli neprijatelji” .

On će početkom devedesetih prošlog vijeka, kada su velikorspki nacionalisti krenuli u razgrađivanje Njegoševog mauzoleja, zavapiti: “Rušenjem kapele na Lovćenu ugašena je srpska sveća”.

Zanimljivo ta se misao kao lajt motiv provlači i kroz izjave gotovo svih onih koji su živjeli za taj dan kada će na lovćenski vrh biti vraćena Aleksandrova kapela u kojoj je nekad počivao Njegoš.

Protiv podizanja Mauzoleja na Lovćenu najzagriženiji su bili intelektualci iz Beograda, rodom iz Crne Gore. Među potpisnicima njihovog pisma bio je i književnik Mihailo Lalić.

U telegramu im je poručio: “Potpis dajem, uspjehu se ne nadam”.

Akademik Vladimir Dedijer, jedan od učesnika polemike oko Mauzoleja i član Odbora za izgradnju Mauzoleja, pisao je u beogradskoj “Borbi” od 20. avgusta 1970. godine:

“Hijerarhija Srpske pravoslavne crkve ne vodi akciju za očuvanje Njegoševe zaostavštine, nego sve sile napreže da spase građevinu kralja Aleksandra Karađorđevića… Primio sam se članstva u Odboru za izgradnju mauzoleja Petru II Petroviću Njegošu na Lovćenu, jer želim da branim istorijsku istinu i hoću da dignem glas protiv diktiranja šta Crnogorci smiju, a šta ne smiju da rade”.

Dr Pavle Ivić, jedan od najžešćih srpskih protivnika izgradnje Mauzoleja na Lovćenu, branio je svoj stav ovako:

“Estetska promašenost čudovišnog zdanja na osakaćenoj planini, monstruoznost ideje da se grob za najvećeg Srbina među srpskim pesnicima ustoliči tvorevina je čoveka obnevidelog u mržnji na srpski narod”.

Krajem januara 1969. Skupština opštine Cetinje donosi zvaničnu odluku o podizanju Mauzoleja na Lovćenu “tumačeći želje Jugoslovena, a posebno Crnogoraca i stanovnika opštine Cetinje”. 

Na to hitro i aresivno reaguje Sveti arhijerejski sabor Srpske crkve.  Saboru uzvraćaju ogorčeni delegati Skupštine opštine Cetinje. Zbog poistovjećivanja odluke Skupštine opštine Cetinje sa varvarskim činom autrougarskog okupatora koji je 1916. srušio Njegoševu kapelu, predlagano je da se sudskim putem traži satisfakcija od Sabora, ali i ostavka mitropolita cetinjskog. Čak su i cetinjski gimnazijalci organizovali demonstracije, noseći transparent “Hoćemo spomenik na Lovćenu”. 

No, Mitropolija crnogorsko-primorska, kao produžena ruka Srpske crkve i Beograda, ne predaje se. Protiv Republike Crne Gore podnosi tužbu Ustavnom sudu, a onda Crnu Goru i opštinu Cetinje tuži Okružnom sudu u Titogradu. Začudo, obje tužbe su odbijene.

Mauzolej je podignut, ali njegovi protivnici se ne predaju. Svako malo kreću u njegovo rušenje, a za to su posebno bili orni poč etkom devedesetih, u ratno vrijeme, nadajući se da

će im vožd Slobodan Milošević obnoviti makar dio Dušanovog carstva. Nariču i za ujedinjenjem svih srpskih zemalja i Kosovom, pokušavali su da “ugašenu srpsku sveću” na vrhu Lovćena ponovo upale rušenjem Mauzoleja i vraćanjem kraljeve kapele, koju su oni zvali Njegoševom.

Ohrabrio ih je srpski pisac Dobrica Ćosić nesvakidašnjim potezom: novčani dio Njegoševe nagrade, prestižne književne nagrade u bivšoj Jugoslaviji, zavještao je za rušenje Njegoševog mauzoleja!

U pomenutoj brošuri “Vapaj Lovćena” i srpski patrijarh Pavle kaže da su crnogorske vlasti rušenjem “crkvice Sv. Petra Cetinjskog, ugasile na Lovćenu srpsku pravoslavnu sveću”, ali, kao neku vrstu amaneta svojoj pastvi prenosi:

“Posle ovog čina učinjenog od strane vlasti SR Crne Gore, Cetinjska mitropolija, Arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve i čitava Srpska pravoslavna crkva su stalno nastojali da se na Lovćenu obnovi Crkva Sv. Petra Cetinjskog na istom mestu, istog oblika i veličine kao što je bila i u nju vrate zemni ostaci vladike Petra II Petrovića Njegoša. Pri tome ostaje i danas”.

Iznenađenje bi bilo da se militantna SPC predomislila.

I mitropolit Srpske crkve na Cetinju priznaje da na njemu stoluje s namjerom da na Lovćen vrati kapelu: “Hram mora biti vraćen. Mora biti vraćen krov Crnoj Gori. Crna Gora je ostala bez krova. Koji je to domaćin koji će da živi u kući bez krova? Sem neko ko je izgubio pamet”.

”Da je kapela bila bogomolja bilo koje druge vjere uvjeren sam da ne bi bila srušena. Srušena je jer je pripadala Srpskoj pravoslavnoj crkvi”, otkriva srpski pjesnik i povremeno političar Matija Bećković.

Dr Novak Kilibarda podržava ovu ideju: “Spomenik se, kažu stručnjaci, može bez većih napora rastaviti, a statuu treba smjestiti na prikladno mjesto ili pokloniti sredini koja se slaže s Meštrovićevim viđenjem Njegoša”.

Srbin Kilibarda tumači Crnogorcima: “Ukratko, onaj ko pretpostavlja Meštrovićev Mauzolej Njegoševoj Kapeli, taj ne razumije ni kosovsko žrtveničko podvižništvo, ni specifičnost crnogorskog borbenog pravoslavlja, ni srpsku usmenu epiku kao sliku tih idejnih smjerova, niti Njegoševo djelo kao sintezu svega toga”.

Kilibarda tada nije bio u Dukljanskoj akademiji nauka i umjetnosti.

Srpski akademik dr Veselin Đuretić, rodom iz Zete, a poznat po anticrnogorskim istupima, optužujući Meštrovića za patološko antisrpstvo, poput vidovnjaka proriče: “Jasno vidim kilometarski lanac ljudi, koji se proteže od Ivanovih korita do Jezerskog vrha Lovćena, kako ruka ruci oslobađa kamenu gomilu ideološkog prokletstva i kako joj, vraćajući je na pravo mjesto, vraća duh velikog istorijskog i narodnosnog simbola”.

Kada se izjašnjavao za rušenje Mauzoleja, srpski književnik Danko Popović bio je izuzetno nadahnut:

“Oborena je vertikala srpskog krsta! Srušen je krov srpske otadžbine, raskopan je prag sa koga se moglo iskoračiti iz Zemaljskog u Nebesko carstvo, u Nebesku Srbiju (srpski narod je imao dve države, dva zemaljska carstva, ali je Nebesko carstvo, Nebeska Srbija za sve Srbe uvek bila zajednička)! Treba razmišljati o tome da li u obnovljenu kapelu uzidati po jedan kamen iz svake srpske pokrajine ili kamen, koji bi označavao svesrpsku prisutnost na Lovćenu, treba doneti sa predela velikih srpskih ratišta i stratišta”.

Za vraćanje kapele i uklanjanje Mauzoleja glas su dali akademik Pavle Ivić, dr Nikola Milošević, dr Ljubomir Tadić, književnik Miodrag Bulatović (“Meštrovićeva kapela mora u zaborav, ili u oblake, bilo da će je maknuti đavo ili čovjek sa štapinom”), dr Dragoljub Petrović (“Lovćen je sa Njegošem bio najviša srpska planina, a bez njega malo je viši od bilo koje njeguške glavice”), pisac iz Crne Gore dr Jovan Čađenović, akademik CANU Vlado Strugar, psihijatar i književnik Jovan Striković, publicista Komnen Bećirović, rodom iz Morače, koji tvrdi da “mi Srbi živimo od Kosova više carstvom nebeskim, no zemaljskim”, pjesnik i političar Budimir Dubak, pjesnik Gojko Đogo.

”Kad se na Lovćenu ponovo pojavi Njegoševa kapela biće to velika svetkovina u Crnoj Gori i u cijelom srpstvu”, siguran je Batrić Jovanović, nekadašnji crnogorski i jugoslovenski političar. Inače, za njega je rušenje crkve “nedjelo crnogorskih vrhovnika, odanih vazala antisrpske koalicije”.

Iščuđavajući se što je kapela uopšte mogla biti uklonjena sa Lovćena, Radovan Karadžić, prije nego je postao vođa bosanskih Srba i jedan od najtraženijih bjegunaca na svijetu, meditirao je: “Neću da govorim o onome što je stavljeno umjesto kapele, hoću samo da podvučem do koje je mjere izvršeno nasilje nad posljednjom voljom pjesnika i vladike, a time i nad čitavim narodom Crne Gore”.

Evo još nekoliko “velikih misli” poznatih ličnosti “poreklom iz Crne Gore” o istoj temi.

Beogradski lingvista Radmilo Marojević kaže da “samo Njegošev hram i samo Njegošev grob mogu biti na Lovćenu, a mermer sa Lovćena treba snijeti i sklopiti na zapadnoj granici srpstva, na međi crnogorskog sela Peroja u Istri i zapadnih vetrova”.

Pjesnik iz Velike Dragomir Brajković tvrdi da je priča o Lovćenu i Njegoševoj kapeli još jedna u nizu neveselih kazivanja o “našem rasrbljavanju i raščovječenju”, a vraćanjem kapele “Cetinje bi ponovo bilo ono što bješe prije vijek i po: grad ka kome je, s razlogom, svo srpstvo okretalo glavu”.

Rušenje Mauzoleja i vraćanje kraljeve kapele bio je jedan od najprečih zadataka Narodne stranke, dok ju je predvodio Novak Kilibarda.

Pokretački odbor za povratak Njegoševe kapele na Lovćen donio je Proglas koji je pročitan na konferenciji za novinare, kojoj je prisustvovao i autor ovih redova, 24. oktobra 1990. u Hotelu “Podgorica”. Konferenciju su držali Komnen Bećirović i Budimir Dubak.

”Srpska duša zapravo vapi za povratkom Kapele na Lovćen, kao što Njegošev prah vapi za svojim krasnim zavjetnim hramom, stoga pristupamo osnivanju pokretačkog odbora za obnovu lovćenog vrha i svetilišta, čineći time prvi korak ka obrazovanju svesrpskog odbora koji bi se bavio ostvarenjem tog velikog poduhvata”, navodi se u Proglasu.

”Na kraju neka se, ako bude potrebno, napravi živi ljudski lanac od Ivanovih Korita do Jezerskog vrha, kako bi ruka ruci kamen po kamen od postradale Njegoševe zadužbine dodavala, da bi je na visu ruka neimara sklapala u ono što nam je Kapela sa vrhom Lovćena oduvijek bila: najviše uzletište naše duše, oltar naraštaja, buktinja srpstva i pravoslavlja, znamenje našeg ljudskog i nacionalnog dostojanstva, naše trajnosti i naše neuništivosti”, piše na kraju Proglasa.

Proglas ima 16 potpisnika. Na prvom mjestu je Komnen Bećirović, zatim Budimir Dubak, Momir Vojvodić, episkop Nikanor Bogunović, proto Momčilo Krivokapić, dr Novak Kilibarda, dr Vlado Strugar, dr Jovan Striković, dr Aleksandar Drašković, Miodrag Tripković, Ranko Jovović, Radomir Uljarević, Ratko Vulanović, Jovan Plamenac, Bećir Vuković

 i na kraju Momir Čabarkapa.

U brošuri “Vapaj Lovćena”, koju je “Pobjeda” izdala početkom devedesetih, na njoj nema datuma, nalazi se pedesetak izjava književnika, sveštenika, političara, koji se zalažu za rušenje Njegoševe kapele. Tu su patrijarh Pavle, Amfilohije, Matija Bećković, Veselin Đuretić, Rastislav Petrović, Ljubomir Tadić, Miodrag Bulatović, Batrić Jovanović, Vlado Strugar, Radovan Karadžić, Vuk Krnjević, Jovan Markuš, Gojko Đogo, Budimir Dubak.

Uz svaku izjavu objavljena je i fotografija. Među njima je i Novak Kilibarda sa podužim tekstom. Kilibarda kaže:

”Vraćanje Njegoševe kapele na Lovćen podrazumijeva obnavljanje hrama Svetoga Petra Cetinjskoga, poštovanje Njegoševe odluke da počiva u pravoslavnoj crkvi na Lovćenu, i obavezu da se Lovćenu povrati prirodni izgled. Neprijatelji srpskog pravoslavlja naivno su povjerovali da će rušenjem hrama s Njegoševim prahom iscijepiti njegovu misiju koju je već postigao.

Šta uraditi sa Meštrovićevom monumentalnom skulpturom, koja nesumnjivo ima likovne kvalitetete? Spomenik se, kažu stručnjaci, može bez većih napora rastaviti, a statuu treba smjestiti na prikladno mjesto ili pokloniti sredini koja se slaže s Meštrovićevim viđenjem Njegoša. Ukratko, onaj ko pretpostvalja Meštrovićev Mauzolej Njegoševoj Kapeli, taj ne razumije ni kosovsko žrtveničko podvižništvo ni specifičnost crnogorskog borbenog pravoslavlja, ni srpsku usmenu epiku kao sliku tih idejnih smjerova, niti Njegoševo djelo kao sintezu svega toga”.

Brošura je objavljena u 20.000 primjeraka.

Sada Kilibarda tvrdi da nije bio za rušenje Mauzoleja! I prijeti onima koji na to podsjećaju.

Hvala na pitanju, Njegošev mauzolej još stameno stoji na lovćenskom vrhu, a Crnogorcima i ne pada na pamet da ga ruše.

Njegošev dan

Crna Gora slavila je 13. novembra 2023. Njegošev dan kao državni zvanični praznik. To je prvi put da Crna Gora obilježava Njegošev dan kao državni praznik kulture.

Na taj dan 1813. na Njegušima je rođen Petar II Petrović Njegoš, crnogorski vladika, pjesnik, filozof i državnik.

Kao državnik postavio je temelje moderne crnogorske države, ustanovio izvršnu vlast i Senat, organizovao sudove, uveo poreze. Za njegove vladavine osnovana je prva štamparija na Cetinju 1834. i podignuta prva škola.

Petar II Petrović Njegoš, jedna od najznačajnijih ličnosti u istoriji crnogorske književnosti i kulture, umro je po starom kalendaru 19, a po novom 31. oktobra 1851.

“Luča mikrokozma”, “Gorski vijenac” i “Lažni car Šćepan Mali” najpoznatija su Njegoševa djela. Osim njih napisao je i poeme “Crnogorac k svemogućemu Bogu”, “Oda na dan rođenja sverusijskog imperatora Nikolaja Prvoga”, “Zarobljeni Crnogorac od vile”, “Pustinjak cetinjski”, “Polazak Pompeje”…

Povodom ovog praznika mnogi istaknuti stvaraoci govorii su o Njegošu i njegovom svevremenom djelu. Posebno je o Njegošu izvanredno govorila na TV Crne Gore predsjednica Organizacionog odbora manifestacije univerzitetska profesorica dr Tatjana Đurišić.

Njegoš je, kao državnik postavio temelje moderne crnogorske države. Ako pogledamo pasoše iz perioda Petra II Petrovića Njegoša – „Crnogorsko provodno pismo“ ili kasnije “Crnogorski pasport”, u oba ova dokumenta upisivala se narodnost Crnogorac. Pasoše je potpisivao lično Petar II Petrović Njegoš ili predsjednik Senata, jer je “Crnogorski pasport” izdavao Crnogorski Senat. Takođe, Njegoš je upotrebljavao i pojam nacija Crnogorska.

Mnogi su podsjetili da je Njegoš prvi izgovorio riječ Jugosloven, da je sa Banom Jelačićem sanjao i oslobođenje Hrvata iz Austro-Ugarske monarhije, da je bio pobratim sa Ali pašom Rizvanbegovićem i posvetio najljepše stranice islamskoj civilizaciji kroz opis Stambola… Razumijevanje Njegoša kao islamofoba duboko je pogrešno i u tu zamku, rečeno je, upali su i neki bošnjački intelektualci poput Rusmira Mahmutćehajića.

Oglasio se i srpski mitropolit Joanikije, rodom iz Banjana, Provedriće iznad Lovćena kad se Njegoševa kapela vrati tamo gdje joj je mjesto, kazao je srpski mitropolit Joanikije na kulturno-duhovnoj manifestaciji “Dani Njegoševi“, u Parohijskom domu u Nikšiću.

Koordinator Inicijativnog odbora Crnogorske evropske partije Novak Adžić reagovao je povodom novog poziva srpskog mitropolita Joanikija Mićovića da se na Lovćenu, umjesto Mauzoleja, vrati kapela.

Adžić navodi da mitropolit crkve Srbije u Crnoj Gori zloupotrebljava stalno Njegoša, čije djelo ne razumije. 

„Još ga smatra svetiteljom, a on nije svetac, nego je bio crnogorski vladar i poglavar autokefalne Crnogorske pravoslavne crkve. I još Joanikije ‘oće da vrati okupatorsku Aleksandrovu kapelu. Neće moći“, napisao je Adžić na  Twitteru. 

Iz Građanske inicijative “21. maj” sopštili su: “Kada bi se Njegoš osvrnuo na vrijeme u kojem živimo nema sumnje da bi vjerodostojno progovorio i poručio svima onako kako im priliči. Beogradskim hegemonistima i prisvajačima: “Tvrd je orah voćka čudnovata, ne slomi ga a zube polomi”. Nacionalistima širom bivše Jugoslavije: “Lipo, ljepo, lepo i lijepo, bilo, bjelo, belo i bijelo – listići su jednoga cvijeta, u pupolj se jedan odnjihali”. Falsifikatorima crnogorske i jugoslovenske istoriografije: “Samoobmana je ubitačna i za ljude i za narode.” Srpskoj pravoslavnoj crkvi: “Bič sam božji za tebe ispleten, da se stavljaš šta si uradio”. Crnogorskoj vlasti: “Niko srećan, a niko dovoljan, niko miran, a niko spokojan. Sve se čovjek bruka sa čovjekom. Gleda majmun sebe u zrcalo.” Crnogorskoj opoziciji: “Strah životu kalja obraz često”.  Prosječnom crnogorskom biraču: “Budale su s očima slijepe, koje vide, a zaludu vide”.  Crnoj Gori: “Bez muke se pjesma ne ispoja, bez muke se sablja ne sakova”.